درسنامه آموزشی فارسی و نگارش (1) کلاس دهم هنرستان

سخن بر سرِ پیکار میان ایرانیان و تورانیان است. هنگامی که کیخسرو در ایران بر تخت نشست، افراسیاب در سرزمین توران بر تخت پادشاهی نشسته بود. سپاه توران به یاری سردارانی از سرزمین‌های دیگر به ایران می‌تازد. کیخسرو، رستم را به یاری می‌خواند. اشکبوس، پهلوان سپاه توران، به میدان می‌آید و مبارز می‌جوید. یکی دو تن، از سپاه ایران پای به میدان می‌نهند، امّا سرانجام، رستم، پیاده به میدان می‌رود. نبرد رستم با اشکبوس از عالی‌ترین صحنه‌های نبرد تن به تن است که در آن طنزگویی و چالاکی و دلاوری و زبان آوری با هم آمیخته است.

فریاد پلهوانان و نعرۀ اسب‌ها در میدان جنگ به اوج آسمان رسید.
آرایه: مراعات نظیر (بهرام و کیوان) - اغراق (مصراع دوم) - کنایه (مصراع دوم: به بالاترین حد رسید)

شمشیر و دست جنگجویان از خون، سرخ شده بود و زمین در زیر نعل اسب‌ها به خروش درآمده بود.

پهلوانان شجاع، آن منطقه را ترک کردند و به سمت میدان جنگ حرکت کردند.
آرایه: استعاره (شیران و عقاب: از پهلوان بزرگ) - مراعات نظیر (شیر و عقاب) - جناس (نر و پر) - استعاره (عقاب دلاور: رستم)

پهلوانی که (کجا به معنای که) نام اشکبوس بود مانند طبل جنگی فریاد برآورد.
آرایه: تشبیه (اشکبوس به کوس)

اشکبوس به طرف سپاهیان ایران آمد تا حریف بطلبد و او را شکست دهد.
آرایه: مجاز (ایران از لشکریان) - کنایه (سر به گرد آوردن: شکست دادن)

رهام سریع با کلاه خود و زره جنگی به سمت اشکبوس رفت، آن‌چنان که گرد و خاک میدان جنگ از حرکت سریع اسب او به آسمان رفت
آرایه: مراعات نظیر (خود، گبر، زره) - جناس (گبر و ابر) - اغراق (مصراع دوم) - مجاز (ابر از آسمان)

رُهام و اشکبوس با هم گلاویز شدند و از هر دو سپاه صدای شیپور و طبل بلند شد.
آرایه: مراعات نظیر (بوق و کوس)

اشکبوس گرز سنگین خود را به دست گرفت و زمین برای تحمل ضربات او همچون آهن و آسمان پر از گردو غبار شد.
آرایه: تضاد (زمین و سپهر) - تشبیه (زمین مانند آهن، سپهر مانند آبنوس) - اغراق (مصراع دوم)

رهام گرز سنگین خود را بیرون کشید و به جنگ با رستم پرداخت و در پی این جنگ، اسب هر دو پهلوان زخمی شد.
آرایه: مراعات نظیر (گرز و پیکار) -  جناس ناقص (سران و گران)

وقتی رهام از جنگ با اشکبوس خسته شد، از او روی برگرداند. (از جنگ دست کشید و به سوی کوه حرکت کرد.)
آرایه: کنایه (روی پیچیدن از منصرف شدن) - جناس (روی، سوی)

طوس که در مرکز سپاه بود، خشمگین شد. اسبش را هی کرد تا به پیکار اشکبوس برود.
آرایه: کنایه (زدن: هی کردن اسب)

رستم خشمگین شد و به طوس گفت که رهّام مرد شراب است، نه مرد جنگ.
آرایه: جناس ناقص (جفت، گفت)

تو (طوس) فرماندهی مرکز سپاه را به عهده بگیر. من اکنون پیاده به جنگ اشکبوس می‌روم.
آرایه: کنایه (به آیین داشتن: منظم نگاه داشتن)

کمان آماده خود را به بازو انداخت و چند تیر به بند کمربندش آویخت.
آرایه: مراعات نظیر (کمان، زه، تیر) - جناس (بند و چند)

فریاد زد که ای پهلوان جنگجو، حریفت به میدان آمد، به عقب بر نگرد.

اشکبوس خندید و تعجب کرد. اسب را نگهداشت و او را صدا زد.
آرایه: کنایه (عنان را گران کرد: نگه داشتن اسب)

با خنده به رستم گفت که نام تو چیست و چه کسی بر تن بی سر تو گریه خواهد کرد.
آرایه: تضاد (خندان و گریستن)

رستم این‌ چنین پاسخ داد که چرا نام مرا می‌پرسی؟ زیرا بعد از این، روی خوشبختی را نخواهی دید.
آرایه: جناس (نام و کام) - کنایه (کام ندیدن، بدبخت شدن)

مادرم نام مرا «اجل اشکبوس» نهاده است و روزگار به دست من تو را از میان خواهد برد.
آرایه: جناس (مرگ و ترگ) - مجاز (ترگ از کل کل وجود)

اشکبوس به رستم گفت: بدون اسب خودت را یکباره به کشتن می‌دهی.
آرایه: مجاز (سر از کل بدن)

رستم این چنین به اشکبوس پاسخ داد که ای جنگجوی بیهوده گر، آیا تاکنون جنگجوی پیاده‌ای را ندیده‌ای که به میدان جنگ برود و دشمنان را نابود کند.
آرایه: موقوف المعانی - کنایه (زیر سنگ آوردن: کشتن) - جناس (جنگ و سنگ)

اکنون ای مرد جنگجوی سواره، شیوۀ پیاده جنگیدن را به تو خواهم آموخت.

در این روز و روزگار یک جنگجوی پیاده بهتر از پانصد سوار مثل تو است.
آرایه: اغراق (مصراع اول)

اشکبوس به رستم گفت: من در تو سلاحی جز افسوس و مسخرگی نمی‌بینم.

رستم به او گفت به تیر و کمان من نگاه کن زیرا اکنون با این تیر و کمان به زندگی‌ات پایان می‌دهم.
آرایه: کنایه (سر آری زمان: کشته شوی) - مراعات نظیر (تیر و کمان) - جناس ناقص (کمان و زمان)

هنگامی که دید اشکبوس به اسبش می‌نازد، کمان را آماده کرد و کشید.

رستم تیری به سینۀ اسب اشکبوس زد، آن‌چنان که اسب واژگون شد.
آرایه: جناس ناقص (اوی، روی) - کنایه (مصراع دوم)

رستم خندید و با صدای بلند گفت که اکنون در کنار دوست عزیزت بنشین.
آرایه: جناس ناقص (گفت، جفت

شایسته است که سر اسب را در آغوش بگیری و برای لحظه‌ای از جنگ کردن آسوده باشی.

اشکبوس به سرعت کمان خود را آماده کرد در حالی که از ترس بر خود می‌لرزید و رنگ چهر‌ه‌اش زرد شده بود.
آرایه: کنایه (مصراع دوم) - مراعات نظیر (کمان، زره) - تشبیه (رخ به سندروس) - واج آرایی (صامت «ز»)

آنگاه اشکبوس رستم را تیر باران کرد، رستم به او گفت که بیهوده جسم و جان بد ذات خود را اذیت می‌کنی.
آرایه: مراعات نظیر (تن، بازو) - تضاد (تن و جان)

رستم دست به بند کمربندش برد و یک تیر از جنس چوب خدنگ انتخاب کرد.

تیر تیز و برنده که نوک آن آبدیده و چهار پر عقاب در انتهای آن قرار داده بود.
آرایه: تشبیه (تیر به آب) - اضافه‌ی تشبیهی (تیر الماس)

رستم کمان را در دست گرفت و تیر را که از جنس چوب خدنگ بود (بسیار محکن بود) - داخل شست قرار داد.

رستم تیر را بر سینه و پهلوی اشکبوس زد و به این خاطر آسمان بر دستان رستم بوسه زد.
آرایه: جناس تام (بر: حرف اضافه، بر: پهلو) - مراعات نظیر (بر و سینه) - تشخیص (یوسۀ سپهر) - اغراق (مصراع دوم) - واج آرایی (صامت «س»)

اشکبوس در همان لحظه جان داد آن‌چنان که گویی هرگز از مادر متولد نشده بود.
آرایه: اغراق (مصراع دوم)